عبدالله مستوفى

39

شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )

ما به دادن اين امتياز رأى بدهيم ؟ در جواب ميفرموديد : « براى ايجاد حسن روابط » و بقدرى اين چند كلمه را بمورد و بى مورد استعمال نموديد ، كه مجلس از مزه افتاد و تكرار يك جمله در موارد متعدده موجب ملال مجلسيان و تماشاچيها شد . پس از اين دو مقدمه ، ميتوانيم نتيجه بگيريم كه شما روابط كابينه‌اى را كه امتياز بخارجه ندهد و حقوق دولت را ، ولو به پروتست و اعلان « 1 » هم باشد حفظ كند تيره ميدانيد از اينرو معلوم مىشود قبول اولتيماتم روس و تحمل سلطنت مستقلهء صمد خان شجاع الدوله در آذربايجان ، و عضو فاسد خواندن آن مملكت براى تسليم بدولت روس ، و پذيرفتن قروض متفرقه ، بخصوص ارباب جمشيد به حساب دولت و تصديق پليس جنوب و عقد قرارداديكه سرتاسر شمال اين مملكت را ملك طلق خوشتارياى روس ميكرد و عملى كردن كميسيون مختلط كه روسها به زور اجازهء آن را تحصيل كرده و هيچيك از اسلاف شما جرأت عملى كردن آن را نداشتند ، همه را براى ايجاد حسن روابط كرده‌ايد ، و رسيدگى نكردن بدعاوى تجار ايرانى بر بانك‌هاى خارجه و همراهى با اتباع دول ، در ضبط املاك مردم ، و دادن وجه الخساره‌هاى بىاساس باتباع دول خارجه و تحمل تاخت و تازهاى قشون روس و انگليس در سرتاسر اين مملكت ، و آخر الامر ، افزايش قيمت بليط ترامواى و راه‌آهن حضرت - عبد العظيم ، كه كابينهء صمصام السلطنه با همهء گربه رقصانىهاى كمپانى رد كرده و جواب قانونى بنمايندهء آن اداره داده بود ، همه به جهت ترس از تيرگى و ابهام روابط بوده است . اى واى ! فراموش كرديم . شايد شما تيرگى و ابهام روابط ايران و انگليس را از اين راه تصور كرده‌ايد كه دولت انگليس بهيچيك از رئيس الوزراهاى دورهء تجدد ايران نشان نداده و براى شما نشان درجهء دوم حمام فرستاده است . بلى ! شك نيست كه بعد از مرحوم ميرزا على اصغر خان اتابك اعظم اين نشان برئيس الوزراهاى ايران داده نشده بود و البته اين ارسال نشان نشانهء كمال مودت و علامت بزرگ حسن روابط بين دولتين است . ولى اگر در سابق براى رئيس الوزراها ، و حتى نايب السلطنه‌ها هم نشان حمام نمىفرستادند براى وزراء مختار خود هم كه در اين پايتخت مقيم بوده‌اند نشانى اهدا نمىكردند . آيا دليل اين‌كه كابينهء سن ژام در آن واحد هم براى شما نشان حمام فرستاده و هم جناب سرپرسى كاكس وزير مختار خود را بنشان سن ژرژسن ميشل ( كه معمولا بسفراى كبار داده مىشود نه وزراى مختار ) ممتاز نموده است چيست ؟ سختى و شق كمانى دولت انگليس ، در محترم داشتن نشان‌هاى خود چيزيست كه همه كس شنيده و همه ميدانند كه آن دولت در اينموضوع چه اندازه دقيق است تا كسى كار بزرگى براى آن دولت نكرده ، و خدمت شايانى تقديم ننموده باشد به او نشان ، آن هم بالاتر از مقام او نميدهند . معلوم مىشود خيانت شما بايران ، و خدمت جناب سرپرسى كاكس بمملكت خود ، در عقد اين قرارداد خيلى در نزد اولياى كابينهء لندن اهميت و قدر داشته

--> ( 1 ) - مقصود اعلان الغاى كاپيتولاسيون است كه كابينهء صمصام السلطنه به آن مبادرت نمود .